Χρωματικό κωδικαλφάβητο

Ένας εξαιρετικά σημαντικός παράγοντας που σχετίζεται με συνηθισμένα προβλήματα όρασης, αλλά χωρίς να έχει δοθεί η απαραίτητη βαρύτητα και που απασχολεί τη σύγχρονη έρευνα και θα επηρεάσει την εκπαιδευτική πολιτική και το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον είναι η δυσχρωματοψία (Matar et al., 2019; Marey et al., 2014; Cole et al., 2005). Εκτιμάται ότι 350 εκατομμύρια άνθρωποι, περίπου 10% του ανδρικού πληθυσμού, δηλαδή, ένας στους δώδεκα άνδρες και 0,5% του γυναικείου πληθυσμού και μία στις διακόσιες γυναίκες ανήκουν στην ομάδα ανθρώπων με προβλήματα δυσχρωματοψίας (https://www.colourblindawareness.org/colour-blindness/) Η δυσχρωματοψία, Colour Vision Deficiency-CVD αποτελεί διαταραχή της αντίληψης των χρωμάτων, η οποία αρχικά ορίστηκε στην έρευνα ως τυφλότητα πάνω στα χρώματα - Colour Blindness (Hunt et al., 1995). Μπορεί να είναι κληρονομική, δηλαδή, ο ασθενής να γεννηθεί με δυσκολία στην αντίληψη των χρωμάτων ή επίκτητη, όταν προσβάλλεται η ομαλή λειτουργία του οπτικού νεύρου. H δυσχρωματοψία επηρεάζει πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής (Steward & Cole, 1989). Κάθε πρόσωπο με δυσχρωματοψία μπορεί να ξεχωρίσει τα χρώματα, π.χ. το πράσινο και το κόκκινο ή το μπλε και το κίτρινο. Η αχρωματοψία μπορεί να είναι πλήρης, όταν επηρεάζονται όλα τα χρώματα, ή μερική ως δυσχρωματοψία, όταν επηρεάζονται ορισμένα χρώματα. Η πρώτη είναι εξαιρετικά σπάνια και συνήθως συνοδεύεται και από άλλες οφθαλμολογικές ανωμαλίες. Η μερική αχρωματοψία, του κόκκινου-πράσινου, είναι η συχνότερη μορφή, ενώ σπανιότερη ή λιγότερο συχνή είναι η αδυναμία αντίληψης του μπλε-κίτρινου χρώματος. Τα συμπτώματα γίνονται συνήθως αντιληπτά από τους γονείς, όταν το παιδί δεν μπορεί να δει ή να ξεχωρίσει ένα χρώμα. Η διάγνωση της αχρωματοψίας γίνεται από τον κλινικό οφθαλμίατρο κατά την εξέταση, συνήθως στην προσχολική ηλικία, μέσα από τους ειδικούς πίνακες χρωματικής αντίληψης Ιshihara charts που επινόησε ο Ιάπωνας οφθαλμίατρος Dr. Shinobu Ishihara. Αυτοί οι πίνακες απεικονίζουν σχήματα ή αριθμούς που σχηματίζονται μέσα σε ένα συνονθύλευμα από έγχρωμες κηλίδες που επιτρέπουν την ανίχνευση των προβλημάτων όρασης και βοηθούν στον έλεγχο του βαθμού της αχρωματοψίας. Με βάση αυτές τις γνώσεις σχετικά με το οπτικό μας σύστημα, καταγράφονται διαφορετικές μορφές δυσχρωματοψίας που έχουν άμεση σχέση με τα 3 είδη κωνίων που βρίσκονται στο πίσω μέρος του οφθαλμού, στον αμφιβληστροειδή χιτώνα και λειτουργούν ως φωτοϋποδοχείς. Φυσιολογικά υπάρχουν 3 είδη κωνίων που ονομάζονται S-κώνοι, M-κώνοι, και L-κώνοι ως ευαίσθητοι φωτοϋποδοχείς για το μπλε, το πράσινο και το κόκκινο αντίστοιχα, παρά την πληθώρα των χρωμάτων που βλέπουμε (Kulshrestha & Bairwa, 2013). Εντοπίζονται με διαγνωστικά τεστ διάφορες μορφές δυσχρωματοψίας: ● Μονοχρωματισμός: Δεν υπάρχουν κώνοι ή μόνο ένας τύπος από αυτούς. ● Διχρωματισμός: Με ορθή λειτουργία δύο διαφορετικών τύπων κώνων και απουσία του τρίτου ● Ανώμαλος τριχρωματισμός: Υπάρχουν και οι τρεις τύποι κώνων, αλλά παρουσιάζουν δυσλειτουργία, με αποτέλεσμα την αναγνώριση μικρότερου φάσματος χρωμάτων. Η διχρωματοψία και ανώμαλη τριχρωματοψία διακρίνονται σε τρεις επιμέρους τύπους δυσλειτουργίας ● Πρωτανοπία: Απουσιάζει ή δυσλειτουργεί ο L κώνος (κόκκινο) ● Δευτερανοπία: Λείπει ή δυσλειτουργεί ο M κώνος (πράσινο) ● Τριτανοπία: Λείπει ή δυσλειτουργεί S κώνος (μπλε) Πρόσωπα με πρωτανοπία έχουν δυσκολία να ξεχωρίσουν το μαύρο από διάφορες αποχρώσεις του κόκκινου, το βαθύ καφέ από το βαθύ πράσινο, το σκούρο πορτοκαλί από το σκούρο κόκκινο, τις αποχρώσεις του μπλε από εκείνες του κόκκινου και του μωβ, τις αποχρώσεις του πράσινου από το πορτοκαλί. Πρόσωπα με δευτερανωπία δεν μπορούν να διακρίνουν αποχρώσεις του κόκκινου από του πράσινου, ανοιχτό πράσινο από το κίτρινο, το πράσινο-μπλε από αποχρώσεις του γκρι και το ανοιχτό ροζ από το ανοιχτό γκρι, το γαλάζιο από το λιλά. Στη δυσλειτουργία της τριτανοπίας που αποτελεί πιο σπάνια μορφή της δυσχρωματοψίας, τα πρόσωπα δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν το βαθύ μωβ χρώμα από το μαύρο, αποχρώσεις του πορτοκαλί από του κόκκινου, το μπλε από το γκρι και τις αποχρώσεις του πράσινου από τις αποχρώσεις του μπλε. Στη σοβαρότερη μορφή αχρωματοψίας που είναι σπάνια, ο ασθενής βλέπει σε αποχρώσεις του γκρι, απόλυτη αχρωματοψία, παρουσιάζει συνήθως μείωση και της όρασης, καθώς και γρήγορες κινήσεις των οφθαλμών-νυσταγμός. Η αχρωματοψία δεν θεραπεύεται. Τα τελευταία χρόνια ερευνάται η βοηθητική χρήση ειδικών χρωματικών φίλτρων που μπορούν να βελτιώνουν τη χρωματική αντιληπτικότητα (Martínez-Domingo et al., 2019). Σε περίπτωση που κάποιος μαθητής παρουσιάζει προβλήματα δυσχρωματοψίας, είναι σημαντικό να γίνει έγκαιρα η διάγνωση και να ενημερωθεί η σχολική μονάδα. Ένας μεγάλος αριθμός δραστηριοτήτων στο μαθησιακό περιβάλλον, ιδιαίτερα στην πρώτη σχολική ηλικία, βασίζεται στα χρώματα. Η μη έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων όρασης που αφορούν στην δυσχρωματοψία μπορεί να επιφέρει σοβαρές συνέπειες και στην κοινωνική ανάπτυξη των μαθητών. Επιπρόσθετα, τα προβλήματα δυσχρωματοψίας πρέπει να ληφθούν υπόψη και για τον επαγγελματικό προσανατολισμό. Είναι, επομένως, απαραίτητο να δοθούν λύσεις προσβασιμότητας στο εκπαιδευτικό υλικό και γενικότερα στο εκπαιδευτικό περιβάλλον για μαθητές με προβλήματα δυσχρωματοψίας. Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια σημαντική προσπάθεια για την ενσωμάτωση ειδικού χρωματικού κωδικαλφάβητου στην εκπαίδευση, στον αθλητισμό και πολλές πτυχές της καθημερινής ζωής. Με τη χρήση ειδικού κωδικαλφάβητου, όπως τα σύστημα ColorADD και Feelipa Color Code, που αναπτύχθηκαν στην Πορτογαλία, επιτυγχάνεται η ισότιμη διαχείριση και προσβασιμότητα για τους μαθητές με προβλήματα δυσχρωματοψίας (Iamaguti et al., 2018; Neiva & Guedes, 2009). Το χρωματικό κωδικαλφάβητο ColorADD (www.colorADD.net) αποτελεί ένα σύστημα αναγνώρισης χρωμάτων που αναπτύχθηκε από τον Miguel Neiva, με βασικό σύνθημα “Όλοι δεν βλέπουν τα χρώματα με τον ίδιο τρόπο”, το οποίο βραβεύτηκε με το Χρυσό Μετάλλιο στην Πορτογαλία κατά τον εορτασμό συμπλήρωσης πενήντα χρόνων από την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και μια σειρά διεθνών διακρίσεων καινοτομίας. Το ColorADD είναι ένα εργαλείο καινοτομίας που διασφαλίζει την πλήρη ενσωμάτωση των μαθητών και ατόμων με προβλήματα όρασης στη διάκριση των χρωμάτων. Το σύστημα ColorADD είναι μια καθολική γλώσσα, που περιγράφει τα τρία κύρια χρώματα, μπλε, κίτρινο και κόκκινο με απλά γραφικά σύμβολα, τα οποία, μέσα από κωδικοποίηση και συνδυασμούς προσθήκης, μπορούν να συσχετιστούν και να καταγραφεί μέσω σχημάτων ολόκληρη η χρωματική παλέτα. Ο χρωματικός αυτός κώδικας μπορεί εύκολα να απομνημονευτεί και να εφαρμοστεί στην καθημερινότητα. Είναι αξιοσημείωτο ότι το χρωματικό κωδικαλφάβητο, εκτός από τα εκπαιδευτικά οφέλη, συντελεί καταλυτικά στην ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, στη δημιουργία και ανάπτυξη ομαδοσυνεργατικού περιβάλλοντος, στις δράσεις αθλητισμού και γενικότερα στην πλήρη ενσωμάτωση των ανθρώπων με προβλήματα πάνω στη διάκριση χρωμάτων. Η καθολική προσβασιμότητα στο χρώμα, ανοίγει τις πύλες σε ένα μεγάλο φάσμα δράσεων, όπως εφαρμογή σε διαβάσεις πεζών, σε χάρτες μετρό, στα παιδικά βιβλία, στα γεωμετρικά σχήματα και διαγράμματα, σε εικόνες και στα μέσα γραφικής ύλης, μολύβια, μαρκαδόρους κ.ά. Μέχρι σήμερα, σε περισσότερες από 15 χώρες γίνεται εφαρμογή του χρωματικού κωδικαλφάβητου, στα μέσα μεταφοράς, μετρό, αεροδρόμια, χώρους συνάθροισης, μουσεία, εμπορικά καταστήματα, σε τουριστικούς οδηγούς, στη βιομηχανία ένδυσης, στην αυτοκινητοβιομηχανία, σε προϊόντα που το χρώμα είναι σημείο αναφοράς, σε αθλητικές εγκαταστάσεις, παιδικά παιχνίδια, χώρους αναψυχής, φαρμακοβιομηχανία και ολοένα καθιερώνεται. Η κορυφαία εταιρεία παιχνιδιών ΜΑΤΕL με την εφαρμογή του κώδικα στο παιχνίδι UNO το προσάρμοσε ως UNO colorADD (Mattel Games, n.d.)., ενώ ετοιμάζονται και άλλες εφαρμογές με εκπαιδευτική χρήση. Η εφαρμογή και προσαρμογή μπορεί να γίνει εύκολα, όπως ακόμα και σε χάρτες απεικόνισης με γραμμές στο μετρό. Στην Ελλάδα και ευρύτερα στην Νοτιοανατολική Μεσόγειο, η ανάπτυξη του κώδικα colorADD γίνεται με το Νoriaki Kano Laboratories, το Εργαστήριο προσαρμοσμένης άθλησης της Σχολή Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού στο Ε.Κ.Π.Α. και στην Ιερά Μητρόπολη Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς. Αξιοσημείωτη είναι η προσπάθεια της Ιεράς Μητροπόλεως Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς, η οποία δημιουργεί συνθήκες συμπεριληπτικής προσέγγισης, ιδιαίτερα στο πολιτιστικό και εκπαιδευτικό της έργο για μαθητές με προβλήματα αχρωματοψίας. Η συνεργασία ξεκίνησε το Φεβρουάριο 2021 μέσω Πρωτοκόλλου συνεργασίας με την την υπογραφή του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη κ. Ιουστίνου και τον Οργανισμό ColorADD δίνοντας το στίγμα εφαρμογής στη διδασκαλία ψαλτικής στη Σχολή Βυζαντινής μουσικής, η οποία λειτουργεί στο “Προκόπειο Πολυδύναμο Εκκλησιαστικό Κέντρο”, στις πολιτιστικές, εκπαιδευτικές και κατασκηνωτικές δράσεις που υλοποιούνται, ενώ ετοιμάζεται και η πιλοτική εφαρμογή σε ψηφιακά βιβλία με περιεχόμενο πάνω σε θέματα λειτουργικής, όπως η χρωματική ποικιλομορφία των ιερών αμφίων κ.ά. Στη διδακτική της ψαλτική η εφαρμογή χρωματικού κωδικαλφάβητου μπορεί να γίνει για την οπτική επισήμανση μαρτυρικών σημείων ή άλλων σημειώσεων πάνω στο μουσικό κείμενο που φέρουν διαφορετική χρωματική επισήμανση προκειμένου το μουσικό κείμενο να είναι πλήρως προσβάσιμο από μαθητές με δυσχρωματοψία. Γενικότερα, η εφαρμογή του χρωματικού κωδικαλφάβητου, θα απασχολήσει το εκπαιδευτικό γίγνεσθαι και την εκπαιδευτική ενταξιακή πολιτική, αλλά και την παγκόσμια κοινότητα με ποικίλες εφαρμογές σε διάφορες εκφάνσεις ανθρωπίνων δραστηριοτήτων και της οικονομίας (Kevin et al., 2020; Νeiva, 2017).